Uit de gazette

TOOGKLAPS

deur Jean van ’n Anvers

 

 

Sientekloaj

Vroeger, o j’ peisde van dooëd te goan en j’ a gin goeste voe te voeëte noa ’t kerkof te goan, toene moeste je moa vraagn aan Leon Kesteloot os ‘n je wilde voeërn. Die mèèns et in ze leevn oenderden keeërs weg en weere edresjt noa ’t kerkof. Je meuchte mee in ’t deuregoan, mor e kwam ossan olleeëne weere. Moa wuk dat er nie veele gin mèènsjchn weetn is, dat ’n oltemets ook voe ‘n drol sjoffeûr speelde. Leon dei dat oenderandre olle joare voe Sientekloaj en Zwortepieët.

‘k Oopn dan ’k ieër nieëmaans geloove in de goede Sint in gevoar briengn, mo voe de voruutgangk va me vertellieng moe ’k ogliek zegn da Claude De Beuckelaere Sientekloaj speelde en ik Zwortepieët. Mie ken j’ ol e bitsje, moa ken je Claude? E tiedsje eleen was ’n de “Krak van Veurne”. Da ’s em die olle joare ‘n èèlft van Beauvoorde toneeël lat speeln. Siente Claude dei ze Bisjchoplikke kultn an, e langn witn board van Daniël Storme, die tegeliekertied mien oanzichte invreeëf me zwort gebrande kurkn. ’t Was nog in ‘n tied da Pieët stief zwort was en nie glik nuu lik en ofgelekte stoovebuuze. ‘k  Adn toene roare kultn vanop de zolder van d’ Annuntiata met e gurtsje an. ‘k Wiln zegn an de kleeërs. Ze rooëkn noa motteboln.

Leon zette nem bachtn ’t steur van ze sjchonste korbiejaar en me woarn ’t gat in. Ezooë zie me oenderandre arrieveeërd bie e koppel met twi kiendsjes die an ’t kiekn woarn noa ‘n tilleviezje en die van gin lieëfde moestn weetn. ‘k Meugte sloan mi me belle en sjchudn mi me zak, ‘t was oltegoare gin avaanse. Ze wildn nie boezjieërn. Zwortepieët stoeg doa voe Pietsje Lul. Achter en ende et de voader toen ‘n tilleviezje dooëd edoan met ‘t gevoag, e sjchriklik geblèèt en da was nie uut siempatieë.

’t Sjchonste van ol was da Sientekloaj toene nog moeste zegn, da ze van nuu vors vooë tn achtn in nunder bedde moestn zitn, en ’t was ol achter dn neegn o me doa toekwaamn. Sjaanse dan die gastsjes nog gin orlozje kostn leezn.

En ezooë reeëd Leon mi nuus van uus toet uus. Je kut doa ‘n dag van vandaage de Nobelpries voe de Vreede vooërn kriegn. Enfin, èèk ze smaake moa ‘k vieng ’t sjchooëne. Wiene dan ’k nog gieng verteln, oovrol moestn m’ etwot drienkn, e piente ol ieër, e Trappist ol doa, e glas wien bie dn eeën en e Cognac bie ‘n andern. Ja moa, da vult je bloaze ee. Achter da me nog e flasjche ‘Zeller Sjchwarze Katze’ ekokkeduund adn woarn me wieder lik etwot gewoare. Moa je kut agliek moeëlik zegn: “Madam meugn m’ e ki noa ‘t vertrek?” Sertoe on der kiendsjes bie zien. Voe die gastsjes is dat e sooërte illiegsjchennisse o j’ verstoat wiene dan ’k wiln zegn. Sientekloaj en Zwortepieët die moeëtn goan …’k Moeëtn doar agliek gin teeëkniengsje bie maakn.

Voer e langk veraal kort te maakn, want ’t presseeërde ommeki stief, me moestn zoe rap meuglik buutn graakn. E kruusje en e voantsje en nog en aansvul piekniekn en me woarn partie. Vooërdeure toe, wieder noa de gracht an ‘n ooverkant, Siente Claude mi ze lange roks omooge, ik sjcharkeln achter e sprieët die der nie e was, (die nunn agliek!) Leon a meeër sjaanse en en ad er mezieëlegods deugd van te kunn oentspann. En binst da m’ azooë beezieg woarn keeëkn m’ e ki bachtn nuus. E wuk zaagn me? Je goat ‘t nooëjs gloovn, moa ’t is biechte woaried, drie kienderkoptsjes die vanoender de voile gordiene met grooëte oogn zoatn te loeërn noa nuus die in vulle glooërie stoegn te …, zjuuste.

Sientekloaj zeeëre ze roks noa beneen. Ik mien sprieët, dan ’k nie evoengn adde, toeë. En Leon mi ’t vooërnste van ze broek die ommekeeë lik en ander kleur ekreegn adde ... M’ en nog nooëjs zoe rap in die korbiejaar esproengn. En ‘k moeëtn ook eeërlik bekenn da m’ eigentlik nie mi zooë ejoogn zoen zien om doa nog e ki zoe rap weere in te kruupn. Moa ja, ’t was e sjchooënn ottoo, en te voeëte was ‘t en eeël ende verre. 

Toet noaste keeë!


Waar komt een 'SCHUIFERLUIT' vandaan?

Hugo Ryckeboer

 

 

Volgens de ongemeen rijke aflevering van het Woordenboek van de Vlaamse Dialecten over KARAKTER (2005) is een schuiverluit of schuiferluit  in Kortemark een ‘slechterik’  in het algemeen of een ‘losbol’ in Veurne-Ambacht en in zuidelijk West-Vlaanderen . In Lissewege duikt hiervoor de variant schuiferdeluit op. Tenslotte wordt schuiferluit in Poperinge ook gezegd voor ‘gemeen volk’ in het algemeen.

Het gaat hier dus om een typisch West-Vlaams  woord. De uitspraak is dan ook sjchuuferluut, sjchuiver(de)luut. Er wordt steeds een negatieve karaktereigenschap mee bedoeld. R. Desnerck in zijn Oostends Woordenboek noemt een sjuuferluut ofwel en ‘flegmatieke kerel’ ofwel een ‘grote deugniet, stouterik’. 

Waar komt dit woord vandaan? Om de herkomst van een woord te achterhalen moeten we vooreerst de verschillende vormen met elkaar vergelijken en hun verspreiding nagaan. Hoewel het woord zowat overal in West-Vlaanderen bekend lijkt, wordt het vooral opgegeven in het zuiden van West-Vlaanderen benoorden de taalgrens. Dat zou kunnen wijzen of een ontlening aan het naburige Frans. Wat daar nog meer op wijst zijn de vormen die in Veurne-Ambacht en vooral in Frans-Vlaanderen worden opgegeven. De Bo in zijn Westvlaamsch  Idioticon vermeldt naast de algemene uitspraak schuferluut “in Veurne-Ambacht schuferlu”. Dat komt overeen met vormen die ook in Frans-Vlaanderen gesignaleerd worden. Het in 2005 verschenen Woordenboek van het Frans-Vlaams door Cyriel Moeyaert 1 kent een suferluut in Rubroek voor een ‘kletser, iemand die malle praat uitslaat’, ongeveer hetzelfde als een ‘losbol’ dus. Daarnaast echter noteert het ook een vorm die ons allicht de herkomst van het woord verklapt : sjuvelu in Sint-Jans-Kappel voor ‘woesteling, wild persoon’. Ook in Steenvoorde hoorde ik spreken van een sjuverluuw voor een persoon van bedenkelijke kwaliteit.

Het ontbreken van een eind-t doet ons natuurlijk denken aan het Franse chevelu : ‘behaard, langharig’. Blijkbaar werd een manspersoon met lange haren gemakkelijk geassocieerd met een ‘wildeman’, een ‘deugniet’ of wat al meer wat niet deugt. De betekenisassociatie is te vergelijken met die van ruwlokte : ‘met ruwe lokken, met wilde haren’ dat in het WVD-deel Karakter opgenomen is uit De Bo in de betekenis van ‘ruw te werk gaand’ en voorts in de betekenis van ‘roekeloos’ in de Westhoek. Ik ken ruwlokte in mijn Izenbergs dialect vooral in de betekenis van ‘brutaal, driest, onbesuisd en ongemanierd’. Een dergelijke betekenisevolutie kan chevelu in het Frans reeds hebben doorgemaakt vooraleer het in de taalgrensstreek uit het Frans werd overgenomen.

Maar nu resten ons toch nog een paar klankwijzigingen te verklaren om bij schuverluut uit te komen. Ten eerste is er een –r- ingeschoven voor de –l- van –luut.  L en R zijn twee zeer verwante medeklinkers, die gemakkelijk verwisseld worden, b.v. leper voor lepel. Zo wordt er ook gemakkelijk een r ingeschoven voor een l, b.v.in het Kortrijkse schuferling voor “schuifeling” 2. Dan blijft nog de vraag waar die eind-t vandaan komt in het grootste deel van het West-Vlaams.

Welnu, men weet dat in het Kortrijks de eind-t  of -d in de uitspraak steeds wegvalt : Ie e doo voor Hij is dood of Men nieuwen oe voor Mijn nieuwe hoed. Ik veronderstel nu dat het Franse chevelu het eerst in het Kortrijks is ontleend en van daaruit over West-Vlaanderen is verspreid. Alleen hebben de dichtste buren van de Kortrijkzanen gemeend dat zij daar een eind-t aan moesten toevoegen, omdat de Kortrijkzanen die namelijk nooit uitspreken. Ze hebben er dus sjeveluut van gemaakt, en dat is dan verder sjuveluut en sjuverluut geworden. In het Veurne-Ambachtse en in Frans-Vlaanderen  echter was men al te ver van het Kortrijkse af en te dicht bij de Franse bron om die valse Kortrijkse eind-t er nog aan vast te plakken. Vandaar de Westhoekwoorden schuferlu, sjuvelu en sjuverluuw.  

 

 


1 Cyriel Moeyaert, met medewerking van Dick Wortel, Frans Debrabandere, Hugo Ryckeboer en Eric Duvoskeldt, Woordenboek van het Frans-Vlaams, Davidsfonds, Leuven, 2005, blz. 229.

2 Frans Debrabandere, Kortrijks Woordenboek, Kortrijk - Brugge, 1999, blz. 422.